Etkili bir işe alım süreci yürütmenin temel amacı, adayın mesleki yeterliliğini, bilgi ve deneyimini, yetkinliklerini ve pozisyona uygunluğunu objektif kriterlerle değerlendirmektir. Bunun dışında adayın özel yaşamına ilişkin, işe alımda ayrımcılık riski doğurabilecek veya işle doğrudan bağlantısı bulunmayan sorular hem hukuki risk oluşturabilir hem de işveren markasına zarar verebilir.
Her ne kadar mevzuatta doğrudan “mülakatta sorulması yasak sorular” şeklinde tek tek sayılmış bir liste bulunmasa da;
- Anayasa’nın kanun önünde eşitlik ilkesi,
- 4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesinde yer alan eşit davranma ilkesi,
- Türk Borçlar Kanunu’nda yer alan dürüstlük ilkesi ve kişilik haklarının korunmasına ilişkin hükümler,
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) hükümleri,
- Türk İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) Kanunu
birlikte değerlendirildiğinde, iş görüşmesi ve aday değerlendirme süreçlerinde aşağıdaki türde mülakat soruları yöneltilmesinden kaçınılması büyük önem taşır.
1. Özel Yaşam ve Aile Planlaması
Aşağıdaki sorular adayın özel hayatına müdahale niteliği taşıyabildiği gibi, özellikle cinsiyet temelinde ayrımcılık yasağı ihlallerine zemin hazırlayabilir:
- Evlenmeyi düşünüyor musunuz?
- Çocuk sahibi olmayı planlıyor musunuz?
- Hamile misiniz?
- Çocuklarınıza kim bakıyor?
- Eşiniz çalışıyor mu, ne iş yapıyor?
Bu bilgiler, pozisyonun gereklilikleriyle doğrudan ve zorunlu bir ilgisi bulunmadığı sürece değerlendirme kriteri yapılmamalıdır.
2. İnanç, Siyasi Görüş ve Etnik Köken
Ayrımcılık riskinin en yüksek olduğu alanlardan biri inanç ve siyasi tercihlerdir. Bu kapsamda şu tür sorgulamalardan kaçınılmalıdır:
- Hangi siyasi partiye oy veriyorsunuz? / Siyasi görüşünüz nedir?
- Hangi dine veya mezhebe mensupsunuz?
- Oruç tutuyor musunuz? / İbadet ediyor musunuz?
- Hangi etnik kökene mensupsunuz? / Anadiliniz nedir?
Bu tür kişisel bilgiler, çoğu pozisyon bakımından işe uygunluğun değerlendirilmesiyle doğrudan ilişkili değildir ve işe alım kararını etkileyecek şekilde sorgulanmamalıdır.
3. Sağlık Bilgileri ve Engellilik Durumu
Sağlık verileri, KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veri olarak kabul edilir ve sıkı koruma altındadır. Bu nedenle:
- Kronik bir hastalığınız var mı?
- Düzenli kullandığınız ilaç var mı?
- Büyük bir ameliyat geçirdiniz mi?
- Engellilik durumunuz var mı?
Bu tür sağlık bilgilerinin, genel mülakat görüşmesi sırasında mülakatı yapan kişi tarafından sorgulanmasından kaçınılmalıdır. İşe giriş sağlık değerlendirmeleri ise ilgili mevzuat kapsamında işyeri hekimi ve iş sağlığı ve güvenliği süreçleri çerçevesinde yürütülür.
4. Mali Durum ve Sosyal Yaşam
Aşağıdaki sorular adayın özel finansal ve sosyal mahremiyet alanına girmektedir:
- Banka krediniz veya borcunuz var mı?
- Kredi kartı borcunuz ne kadar?
- Sendika üyesi misiniz? (Anayasal bir hak olan sendika özgürlüğünü zedeleyebilecek yaklaşımlardan kaçınılmalıdır.)
- Hangi dernek, vakıf veya sosyal kulüplere üyesiniz?
İlgili mevzuatın açıkça izin verdiği veya işin niteliğinin objektif olarak gerekli kıldığı istisnai durumlar dışında (örneğin kritik mali sorumluluk veya güven ilişkisi gerektiren pozisyonlar), bu bilgiler genel insan kaynakları mülakatlarında değerlendirme dışı tutulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular (SSS)
- Mülakatta medeni durum sorulur mu?Medeni durum, işin niteliği gereği objektif ve zorunlu bir gerekçe bulunmadıkça ayrımcılık riski taşıdığı için sorulmamalıdır.
- İşveren hamilelik hakkında soru sorabilir mi?Hamilelik veya aile planlamasına ilişkin sorular, kadın adaylar bakımından cinsiyet temelinde ayrımcılık iddialarına yol açabileceğinden, bu tür soruların yöneltilmesinden kaçınılmalıdır.
- Mülakatta sağlık durumu sorulabilir mi?Genel mülakatlarda sağlık durumu veya kronik rahatsızlıklara ilişkin soruların yöneltilmesinden kaçınılmalıdır. İşe giriş sağlık değerlendirmeleri ise ilgili mevzuat çerçevesinde yürütülür.
- Sendika üyeliği mülakatta sorulabilir mi?Anayasal güvence altında bulunan sendika özgürlüğü nedeniyle sendika üyeliğinin işe alım sürecinde sorgulanmasından kaçınılmalı; bu husus aday aleyhine değerlendirme konusu yapılmamalıdır.
- Mülakatta ayrımcılık yapılırsa hangi haklar doğar?Ayrımcılığa uğradığını düşünen adaylar, somut olayın özelliklerine göre TİHEK’e veya ilgili yargı mercilerine başvurabilir; şartların oluşması hâlinde ilgili mevzuat kapsamında haklarını ileri sürebilir.
Sonuç
Başarılı bir mülakat sürecinin temel amacı, adayın özel yaşamını mercek altına almak değil; bilgi, beceri, deneyim, yetkinlik ve pozisyona uygunluğunu ölçmektir.
İşle ilgisi bulunmayan kişisel bilgilerin sorgulanması; eşit davranma ilkesinin ihlali iddialarına, KVKK kapsamında hukuka aykırı kişisel veri işleme risklerine, olası tazminat uyuşmazlıklarına ve işveren markasının itibar kaybına yol açabilir. Bu nedenle işe alım hukuku çerçevesinde mülakat sorularının pozisyonun gerektirdiği mesleki yeterliliklerle sınırlı tutulması, hem hukuki uyumun sağlanması hem de adil işe alım süreçlerinin oluşturulması açısından en uygun yaklaşımdır.
Sorumluluk Reddi Beyanı
Bu içerik, yürürlükteki mevzuat ve genel hukuki ilkeler çerçevesinde hazırlanmış olup yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. İçerikte yer alan açıklamalar, her somut olayın kendine özgü koşulları farklılık gösterebileceğinden hukuki görüş, hukuki mütalaa veya profesyonel danışmanlık niteliğinde değildir.
İşe alım süreçlerinde uygulanacak yöntem ve değerlendirmeler; pozisyonun niteliği, ilgili mevzuat, yargı kararları ve somut olayın özelliklerine göre değişiklik gösterebilir. Bu nedenle yalnızca bu içerikte yer alan bilgilere dayanılarak işlem tesis edilmesi önerilmez. Gerektiğinde alanında uzman bir hukukçu veya ilgili profesyonelden görüş alınması tavsiye edilir.
İçeriğin hazırlanmasında azami özen gösterilmiş olmakla birlikte, mevzuatta meydana gelebilecek değişiklikler, yeni yargı kararları veya idari uygulamalar nedeniyle bilgilerin güncelliği zaman içerisinde değişebilir. Bu nedenle doğabilecek doğrudan veya dolaylı sonuçlardan dolayı herhangi bir sorumluluk kabul edilmemektedir.
Faydalı olması dileğiyle.
—Doğrusunu öğren—